HAMUR

YÜZÖLÇÜMÜ: 898 km2
NÜFUSU: 25,400 (1998)
NÜFUS YOĞUNLUĞU: 25
KÖY SAYISI: 46

COĞRAFİ KONUMU VE YAPISI:

Hamur, Ağrı ile Tutak arasındadır. İl merkezinin 12 km güneyinde, Hamur Vadisinin ve Murat nehrinin doğu yakasında kurulmuştur. Yüzölçümü 898 km2 , denizden yüksekliği 1650 metredir. Doğusunda Taşlıçay, kuzeyinde Ağrı merkez ilçesi, batısında Tutak, güneyinde Patnos ilçeleri ve Van (Erciş ilçesi) bulunmaktadır.

İlçe toprakları volkaniktir. Arazinin %65'i dağlık, %35'i ise ovalıktır. Doğal yapısına yüksek kesimleri ile düz ve hafif dalgalı olan dağlar egemendir. Güneyinde Aladağların batı uzantıları, doğusunda yine Aladağ zirveleri olan Kandillidağ(2876) ve Bozdağ(3510) bulunur ve coğrafyayı engebeli hale getirir. Buralarda dağlar yayla niteliğinde olduğundan köylüler ve başka yörelerden gelenler yazın yaylalara çıkarlar.

İlçede kara iklimi egemendir. Kışları uzun ve soğuk, yazları sıcak, kurak ve kısadır. Yağışlar ilkbahar ve sonbaharda yağmur, kışın ise kar şeklinde olur. Kar uzun süre yerde kalır. Bitki örtüsünü ise bozkırlar oluşturur.

TARİH:

Hamur önce Havaran adıyla kurulmuştur. Halen ilçenin kuzeybatısında Havaran adıyla anılan bir kale kalıntısı mevcuttur. Hamur, tarih boyunca Urartulardan Bizanslılara kadar çeşitli devletlerin egemenliğine girdi.VII. yüzyılda bir süre Müslüman Araplar'ın eline geçti. 1051-8217;den itibaren Selçuklu akınlarına uğradı. 1054-8217;te Selçuklu Türkleri'nin eline geçti. 1071 Malazgirt zaferinden itibaren Türk bayrağı oldu.Bir ara da Harzemşahlar'ın kontrolüne geçti. Iğdır Tuzluca'daki Sümeki Emirliği'ne bağlandı. Hamur daha sonra sırasıyla Cingizli (1239), Saltuklu(1256), İlhanlı(1256), Çabanlı(1338), Altınordu(1356), Cezayirli (1358), Karakoyunlu (1467) ve Akkoyunlular(1501) hakimiyetine girdi.

1502'de ilçe Safevi yönetimine girdiği için I.Şah İsmail, Sünni-Türkmen oymaklarını kırıp bölgeden kaçırtarak buralara Şii-Pozuklu oymağını yerleştirdi.

I.Tahmasp da Eleşkirt sancağının Ocaklı beyliğini Pozuklu oymak beylerine vermişti. Hamur, 1514 Çaldıran zaferi ile Osmanlı topraklarına katıldı. Sonra bir daha Safevi yönetimine geçen Hamur, 1578'de Osmanlılarca geri alındı.

1828(18-29), 1854, 1856, 18877, 1878 Osmanlı-Rus Savaşları'nda Ruslar tarafından sürekli işgale uğrayan Hamur, I. Dünya Savaşı'nda da Rusların eline geçti. Bu istilada ilçedeki Mahmut Paşa Kümbetinin tepesine top güllesi düşmüş, halkın bir kısmı İzmir ve Aydın yöresine göç etmiştir. Ruslar'ın çekilmesinin ardında yaklaşık olarak altı ay boyunca Ermeni zulmüne uğrayan Hamur, 14 Nisan 1918'de işgalden kurtulmuştur. Kurtuluştan sonra göç etmiş olan kasaba halkının ancak yarısı yerlerine geri dönmüşlerdir.

Önceleri Beyazıt'a, sonra da Ağrı'ya bağlı 79 köylü bir bucak iken 1958 yılında İlçe haline getirilmiştir.

Selçuklu mimarisi özelliği taşıyan fakat 1217-1802 yılları arasında yapıldığı bilinen Sürmeli Mahmut Paşa Kümbeti, ilçede tarihi eserlerin önemlisi ve ayakta kalabilenidir. Şoşik kalesi de Havaran kalesi gibi özel yapısı olan bir kaledir.

İlçenin güneydoğu ve doğusunda Urartu ve Bizans dönemlerine ait tarihi kalıntılar vardır. Bunların içinde en az tahrip edileni, Beklemez köyü ile kardeşler mahallesi arasındaki Yeraltı Kilisesi'dir. Benzeri kiliseler Tutak'ta da vardır.

ULAŞIM:

Ağrı-Van karayolu üzerinde bulunan ilçenin ulaşımı Ağrı'ya bağımlıdır. Hamur, ilçeler ve şehirlerarası ulaşımı bu karayolu ile sağlamaktadır. Köylerle ulaşımın yazın kolay sağlanmasına karşın kışın ulaşımın sağlanması zorlaşmakta, hatta çoğu zaman yollar kapanmaktadır. Bu ulaşım zorluğu ve ağır kış şartları filmlere bile konu olmuştur(Derman).

EĞİTİM:

İlçe merkezinde yıllarca tek bir ilkokulla eğitim yapılmıştır.1956'ya kadar Atatürk ilkokulu eğitim vermiştir. 1956 yılında ortaokul, 1984'te de lise eğitime açılmıştır. 1985 yılında Osman Gazi İlkokulu açılmıştır. Bu okullar 1998 yılından sonra ilköğretim okulu statüsüne kavuşturularak Atatürk İlköğretim ve Osman Gazi İlköğretim Okulu adlarını almışlardır. Ayrıca ilçe merkezine bağlı Buzhane, Hatunkomu ve Çevre mahallelerinde de birer ilköğretim okulu bulunmaktadır.
Her yıl ilçe Halk Eğitim Merkezi öncülüğünde halıcılık, dikiş-nakış, arıcılık, bilgisayar, okuma yazma ... kursları verilmektedir.

EKONOMİ VE TİCARET:

Hayvancılık ve tarım halkın en önemli geçim kaynağıdır. Düzlük alanlarda buğday, arpa, yem bitkileri, şeker pancarı yetiştirilir. Büyük ve küçükbaş hayvancılık ileri durumdadır. Besicilik yaygınlaşma eğilimindedir.

Özellikle Aladağ eteklerindeki köylerde çok sayıda hayvan beslenir. Tarım topraklarının elverişsiz oluşu, buralarda hayvancılığı zorunlu hale getirmiştir. Bu hayvanlar ve hayvansal ürünler Ağrı'da pazarlanmaktadırlar. Evlerde dokumacılık da yapılmaktadır.

İl merkezine çok yakın oluşu nedeniyle Hamur, sosyal ve ekonomik yönden gelişme gösterememiştir. Köylerinin ticaret ve ekonomik ilişkisi Ağrı ile olduğundan, ilçede çok az sayıda ticarethane ve işyeri vardır. Köylere Hizmet Götürme Birliği tarafından kurulan tavuk çiftliği, alabalık üretme çiftliği ve Ham-Tekst(Hamur Tekstil) gibi işletmeler ilçe ekonomisine önemli katkılar sağlamışlardır.

SAĞLIK:

İlçede hastane olmadığından sağlık hizmetlerini sağlık ocakları yürütmektedir. Yalnız ilçeye hizmet verecek olan hastanenin inşaatı halen devam etmektedir. Sağlık alanında da Ağrı'ya bağımlılık mevcuttur. Hamur'da merkez sağlık ocağı, Yukarıgözlüce sağlık ocağı; Yukarıderedibi, Karakazan, Tükenmez, Beklemez ve Kaçmaz köylerinde sağlık evi vardır. Eczane işlevini sağlık ocağı doktoru tarafından açılan ecza deposu görmektedir.

YERLEŞİM VE NÜFUS:

Hamur eski bir yerleşim merkezi olduğu halde, il merkezine yakınlığı nedeniyle büyüyememiş, Ağrı-Van karayolu üzerinde küçük bir ilçe olarak kalmıştır. 1998 nüfus sayımına göre Hamur'un genel nüfusu 25400 olup bunun 4300'ü ilçe merkezinde, geriye kalan 21100'ü ise köy ve mezralarda yaşamaktadır.

Hamur'un 46 köyü vardır. Köyaltı yerleşim birimi sayısı 55'tir. Köylerin çoğu ilçe merkezinin doğu ve güneyine yerleşmişlerdir. Bu köyler genelde Aladağ engebeli üzerine kurulmuşlardır. İlçe merkezinin ve Murat nehrinin batısında sadece iki (Ceylanlı, Kamışlı) köy vardır. En büyük köyleri Adımova, Kaçmaz ve Karakazandır.

HAMUR'UM

Sensin suyum, ekmeğim, hamurum,
Ekin ekip mahsulatı aldığım,
Damıma çektiğim tandırlık çamurum,
Sende büyüdüm, toprağım Hamur'um.

Murat ile şu Fırat'ı besleyen,
Gelinciği tarlaları süsleyen,
Elvan elvan çiçekler kafesleyen,
İpek halım, kilimimsin Hamur'um.

Türkü türkü tütüyorsun dilimde,
Söğüdümsün bahçelerde, elimde.
En şirinsin, en küçüksün ilimde,
Kalemimsin, azmimsin sen Hamur'um.

Perobey'dendir yemeğimin tuzu,
Kardanadam, kızak ve kışın buzu,
Arı, petek, bal için çiçek tozu,
Hep sendedir, oyun saham Hamur'um.

Deresinde sazanımı tutarım,
Ziyaret'te ızgaraya atarım,
Yoğunhisar gölgesinde yatarım,
Bostanında mest olurum Hamur'um.

Gelin, alayın önüne katılır,
Koçeri oynanıp takı takılır,
Gelin güvey için kına yakılır,
Coşkun kanım, düğünümsün Hamur'um.

Yaylada hayvan sürüleri otlar,
Beri'sinde kovayla sağılır sütler,
Ayranaşı, Keledoş'tadır tatlar,
Ayranımsın, ağız tadım Hamur'um.

Yaslarında üzüntüler paylanır,
Bayramlarında yek vücut olunur,
Hor görenlere sadece gülünür,
Kaygım, üzüntüm, sevincim Hamur'um.

Bu bağırda nice kümbet, kale var,
Zaferlerle dolu bir tarih yatar,
Sinendedir sevgi, saygı, hürmet, ar
Mazim, bugünüm, yarınım Hamur'um.

Müzdariptir ah, yine söyler Kaya:
Bitsin ister, çile dolu rüya,
Gökdelenlerle el çıkarken aya,
Yükselmen gerek, kalma artık yaya,
Kır kabuğu, ey ümidim Hamur'um.

Kaya KARAKOÇ